Wypalenie rodzicielskie

Aneta Pełka

3 rok psychologii, Wydział Psychologii i Kognitywistyki 

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Wypalenie rodzicielskie

Rodzicielstwo jest bez wątpienia wyjątkowym doświadczeniem. Dla wielu stanowi źródło przyjemnych emocji, związanych z dokonującą się równolegle autokreacją, ukierunkowaniem na wykorzystanie swojego potencjału, poczuciem podmiotowości czy wpływem rodzicielstwa na własny rozwój (Bakiera, 2013). Często jednak rodzicielstwo doświadczane jest przez pryzmat wiążących się z nim obowiązków i stresu, jaki towarzyszy ich wypełnianiu. Opieka nad dziećmi wymaga dyspozycyjności i gotowości konfrontowania się z codziennymi zadaniami a niekiedy z długotrwałymi stresorami, takimi jak choroba dziecka. Stres doświadczany przez rodziców pojawiać się może w sytuacji braku wystarczających zasobów do mierzenia się z wymaganiami przypisanymi pełnionym przez nich rolom. Warunki te sprzyjają powstaniu wypalenia rodzicielskiego.

Czym jest zjawisko wypalenia rodzicielskiego?

Samo zjawisko definiowane jest jako unikatowy, specyficzny syndrom wywołany długotrwale utrzymującą się ekspozycją na stresujące sytuacje związane z opieką rodzicielską (Mandecka, 2019). Przybiera ono postać:

• emocjonalnego dystansowania się - oznacza osłabienie emocjonalnego zaangażowania rodzica w relacjach z dziećmi. Powoduje, że interakcje sprowadzają się do mechanicznego, automatycznego realizowania zadań rodzicielskich;
  
  
• wyczerpania fizycznego i psychicznego - ciągłe poczucie zmęczenia (także tuż po przebudzeniu), któremu towarzyszy bezsenność, bóle głowy, brak ochoty na jedzenie, zwiększona podatność na zachorowania, wzmożona irytacja, frustracja;
  
  
• poczucia daremności - rozumiane jako zwątpienie w umiejętność bycia dobrym rodzicem, przeświadczenie, że żadne starania czy nakłady (np. w postaci czasu poświęconemu dziecku),nie przyniosą spodziewanych rezultatów (np. poprawy jego ocen w szkole).

Wspomniane objawy wypalenia rodzicielskiego są analogiczne do tych, jakie towarzyszą wypaleniu zawodowemu. Drażliwość, apatia, ciągłe zmęczenie, zwiększona podatność na zachorowania zostały zaobserwowane wśród pracowników społecznych przez Herberta Freudenbergera (1974). O ile Freudenberger skupiał się w swych badaniach na objawach klinicznych, to Christina Maslach skupiła się na psychologicznym i społecznym aspekcie zjawiska, wskazując na jego trzy główne cechy: wyczerpanie/zmęczenie, depersonalizację oraz poczucie daremności wykonywanego działania (Mandecka, 2019). Opracowany przez nią kwestionariusz został następnie wykorzystany w badaniach nad wypaleniem rodzicielskim, które od wypalenia zawodowego różni się tym, że w przypadku rodziców nie dochodzi do depersonalizacji potomstwa, a do emocjonalnego dystansowania się. Co więcej, te dwa konstrukty nie są ze sobą związane: korelacje między nimi są niskie lub umiarkowane, co oznacza, że osoba może doświadczać wyłącznie wypalenia zawodowego, jednocześnie świetnie funkcjonując w roli rodzica (lub na odwrót).

Co sprzyja powstaniu wypalenia rodzicielskiego?

Badaczom udało się rozpoznać szereg czynników mogących przyczyniać się do doświadczania wypalenia rodzicielskiego (Mikolajczak i in., 2019). Najczęściej wskazuje się na następujące:

1. dążenie do bycia perfekcyjnym rodzicem - często uzupełnione samokrytycyzmem i żywionymi obawami przed popełnieniem błędów;
   
   
2. neurotyczność oraz brak umiejętności radzenia sobie z emocjami i ze stresem (niski poziom inteligencji emocjonalnej);
   
   
3. brak wsparcia emocjonalnego i instrumentalnego ze strony partnera (ale też bliskich ważnych osób jak rodzice czy rodzeństwo);
   
   
4. niewłaściwe praktyki wychowawcze;
   
   
5. wychowywanie dzieci mających specjalne potrzeby.

Mając świadomość wymienionych czynników ryzyka, jesteśmy w stanie wskazać kluczowe zasoby umożliwiające radzenie sobie ze stresorami. Będzie to zarówno zadbanie o samego siebie, wysoki poziom inteligencji emocjonalnej, właściwe praktyki wychowawcze, jak i czas wolny przeznaczony na odpoczynek. Nieocenione jest także zaangażowanie partnera w opiekę nad dziećmi czy wsparcie ze strony bliskich.

To wszystko jest możliwe pod warunkiem jednoczesnego porzucenia kultu idealnego rodzica, wynikającego ze wspomnianego wcześniej perfekcjonizmu. Dobrym rozwiązaniem mogą okazać się też sieci wsparcia i realnej pomocy na przykład między sąsiadami lub rodzicami dzieci w tym samym przedszkolu, czyli w obrębie lokalnych wspólnot.

Jakie są konsekwencje wypalenia rodzicielskiego?

Na temat skutków wypalenia rodzicielskiego wiadomo nieco mniej. Obserwacja wypalenia zawodowego, którego skutki dotykają tak zatrudnionych, jak i całej firmy (absencja w pracy, rotacja pracowników) powoduje, że na płaszczyźnie życia rodzinnego można spodziewać się skutków dotykających zarówno rodziców, jak i całej rodziny. Wskazuje się na związek wypalenia rodzicielskiego z objawami depresji, uzależnieniami, kłopotami ze snem, konfliktami w relacji między małżonkami (Mikolajczak i in., 2019). Choć podobne zależności możemy obserwować w przypadku wypalenia zawodowego, to jednak wypalenie rodzicielskie postrzegane jest jako silniej związane z trzema zmiennymi:

• pragnieniem ucieczki, przy czym nie sposób uzyskać czasowego zwolnienia od obowiązków rodzicielskich (co możliwe jest w przypadku wypalenia zawodowego). W związku z tym mogą pojawiać się myśli o porzuceniu najbliższych, a nawet myśli samobójcze;
  
  
• zaniedbaniem dzieci: przemęczeni rodzice dążą do ograniczenia wysiłków, by zachować choć część energii, podczas gdy opieka nad dziećmi wymaga znacznych jej zasobów; prawdopodobnie z tego też powodu wyczerpanym rodzicom brakuje empatii, co przekłada się na niemożność adekwatnego rozpoznawania potrzeb dzieci;
  
  
• przemocą rodzicielską: wywołana długo utrzymującym się stresem i odczuwaną złością, co w warunkach emocjonalnego i fizycznego wyczerpania obniża zdolność hamowania agresji.

Wydaje się, że właśnie te czynniki mogą być traktowane jako konsekwencje wypalenia rodzicielskiego (Mikolajczak i in., 2019). Szczególnie niepokojące są zaniedbanie i przemoc, ponieważ dotykają dzieci w sposób bezpośredni w trakcie ich rozwoju, co powodować może długofalowe skutki.

Zjawisko wypalenia rodzicielskiego jest swoistym wyzwaniem dla klinicystów. Jakkolwiek badania prowadzone są od niedawna, należy zwrócić uwagę na naglącą potrzebę opracowania metod skutecznej interwencji zarówno w celu prewencji, jak i terapii. Świadomość istnienia tego zjawiska zapewne pozwoli w wielu przypadkach dostrzec obok krzywdzonego dziecka także jego cierpiącego rodzica, który dążąc do perfekcyjnego wypełniania swoich obowiązków, naraża siebie na szybkie wyczerpanie niezbędnych do tego zasobów.

Literatura Bakiera, L. (2013). Zaangażowane rodzicielstwo a autokreacyjny aspekt rozwoju dorosłych. Warszawa: Wydawnictwo Diffin. Mandecka, N. (2019). Wypalenie rodzicielskie- nowe spojrzenie na przemęczonych rodziców. Przegląd literatury oraz badań. Kultura i wychowanie, 2(16), 23-34. doi.org/10.25312/2083-2923.16/2019_02nm. Mikolajczak, M., Gross, J. J., Roskam, I. (2019). Parental Burnout: What is it and why does it matter? Clinical Psychological Science, 7(6), 1319-1329. doi: 10.1177/2167702619858430. Mikolajczak, M., Roskam, I. (2018). A theoretical and clinical framework for parental burnout: the balance between risks and resources (BR2). Frontiers in Psychology, 9. doi: 10.3389/fpsyg.2018.00886

vidi

prof. UAM dr hab. Lucyna Bakiera

WPiK UAM