Co nowego? Czyli KNPR mówi...(Część 3)

Z rodziną najlepiej na zdjęciu? Znaczenie rodziny dla współczesnych Polaków - Mikołaj Bożejewicz, Magdalena Kałuża, Małgorzata Kłak, Julia Pałosz, Studenckie Koło Naukowe Psychologii Rodziny WPiK UAM

Streszczenie referatu

W dniu 11 grudnia 2024 roku odbyła się VIII edycja Forum Psychologii Rodziny, tym razem pod hasłem przewodnim „Po co nam rodzina?”. Wydarzeniu przewodniczyła prof. UAM dr hab. Lucyna Bakiera, która dbała o przebieg spotkania i zapewniała jego uczestnikom przestrzeń do swobodnych wypowiedzi oraz refleksji. W ramach Forum można było wysłuchać prelekcji dr Moniki Wysoty z Wydziału Pedagogiczno-Artystycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Kaliszu, a także referatu przygotowanego przez studentów Koła Naukowego Psychologii Rodziny. Spotkanie obfitowało w wiele ciekawych dyskusji oraz refleksji. Poniżej przedstawiamy streszczenie naszego studenckiego wystąpienia zatytułowanego „Z rodziną najlepiej na zdjęciu? Znaczenie rodziny dla współczesnych Polaków”, a także wyniki przeprowadzonego przez nas badania.

O tym, jak złożoną i niebywale intrygującą grupą społeczną jest rodzina świadczą m.in. mnogie próby jej zdefiniowania. Niektóre konceptualizacje skupiają się na aspekcie więzi, wskazując, że rodzina to „zbiorowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji” (Tyszka, 2003). Istnieje także pogląd, iż „rodzina może być definiowana jako złożona struktura składająca się ze wzajemnie od siebie zależnych grup osób, które dzielą historię, przeżywają jakiś stopień emocjonalnej więzi i wprowadzają strategie interakcji potrzebne indywidualnym członkom rodziny i grupie jako całości” (Plopa, 2005). Punktem odniesienia innej definicji stała się kwestia pełnienia wobec siebie określonych funkcji. Wówczas za członków rodziny uznaje się „grupę z przynajmniej jednym rodzicem i jednym lub większą liczbą dzieci, realizującą podstawową funkcję socjalizacyjną i funkcję intymności, zaspokajającą potrzeby fizyczne i psychiczne” (Kocik, 2006). Na funkcje, jakie może pełnić rodzina, wskazuje również Stanisław Kawula (2006), wymieniając ich cztery podstawowe rodzaje:

• Funkcja biologiczno-opiekuńcza - związana z przekazywaniem życia poprzez prokreację i wszechstronnym zabezpieczeniem i otoczeniem opieką dzieci, ludzi starszych i chorych
• Funkcja ekonomiczna - związana ze zdobywaniem środków do życia i zaspokajaniem potrzeb materialnych 
• Funkcja kulturalno-towarzyska - związana z organizacją wypoczynku, zabawy, rozrywki i odbioru dóbr kulturalnych
• Funkcja wychowawcza - w myśl, której rodzina pełni ważną rolę w socjalizacji i wychowaniu. 

Jak pokazały dane z Narodowego Spisu Powszechnego przeprowadzonego w 2021 roku przez Główny Urząd Statystyczny, na podstawie istnienia więzi małżeńskiej lub partnerskiej pomiędzy kobietą i mężczyzną lub więzi rodziców bądź rodzica z dziećmi, w Polsce wyodrębnionych zostało ponad 10 milionów rodzin (GUS, 2021), z czego prawie 8 milionów to rodziny z dziećmi, a 62% z nich posiada na utrzymaniu dziecko w wieku do 24 lat (GUS, 2021). W 2021 roku wśród rodzin posiadających na utrzymaniu dziecko w wieku do 24 lat 50% stanowiły rodziny z jednym dzieckiem, 39% rodziny z dwojgiem dzieci, niemal 9% z trojgiem, a 2% z czworgiem lub większą liczbą dzieci (GUS, 2021).

Warto także przyjrzeć się społecznej definicji rodziny, czyli temu, kogo Polacy określają mianem rodziny. Jest to niebywale ciekawa kwestia, zwłaszcza, iż obecnie o członkostwie w rodzinie w mniejszym stopniu decydują względy formalne czy więzy krwi, a bardziej indywidualne preferencje i wspólne doświadczenia (Bakiera, 2014). Co więcej, proces transformacji rodziny obejmuje wszystkie jej aspekty: strukturę, relacje i funkcje (Harwas-Napierała, Bakiera, 2018). Według raportu Centrum Badania Opinii Społecznej sporządzonego w 2019 roku nie ma w zasadzie żadnych wątpliwości co do tego, że rodzinę stanowią małżonkowie z dziećmi (99% badanych wskazało tę opcję). Zdecydowana większość badanych uznaje za rodzinę także matkę lub ojca samotnie wychowujących przynajmniej jedno dziecko. Dość powszechne jest również przekonanie, że rodzinę stanowią osoby pozostające w związku nieformalnym i wychowujące dzieci z tego związku (opcja wskazana przez 83% badanych). Ponad trzy czwarte badanych uznaje za rodzinę także osoby pozostające w związku nieformalnym i wspólnie wychowujące dzieci z poprzednich związków, a dwie trzecie mianem rodziny określa małżeństwo bez dzieci. Pozostałe wymienione rodzaje związków między ludźmi zdecydowanie rzadziej określane są jako rodzina: jedynie niespełna co trzeci respondent tym mianem określa nieformalny związek dwojga ludzi, którzy nie mają dzieci (31%), a jeszcze mniej liczną grupę stanowią ci, którzy za rodzinę uznają związek osób tej samej płci wychowujących dziecko lub dzieci jednej z nich (23%) czy też związek gejów lub lesbijek niewychowujących dzieci (13% badanych określiło taki związek jako rodzinę).

W 2019 roku dominującym typem rodziny była rodzina dwupokoleniowa – składająca się z rodziców i dzieci (CBOS, 2019). Niemal połowa respondentów (49%) realizowała ten model życia rodzinnego, co stanowiło niewielki wzrost w stosunku do 2013 roku. W stosunku do poprzednich lat praktycznie nie zmienił się odsetek osób żyjących w dużej, wielopokoleniowej rodzinie, który wynosił 22% oraz w małżeństwie bez dzieci (11%). Co dziesiąta osoba żyła samotnie. Grupa żyjących w heteroseksualnych związkach nieformalnych stanowiła 3% badanych, a 1% badanych w 2019 roku zadeklarował życie w związku homoseksualnym. Tyle samo wynosił odsetek osób samotnie wychowujących dzieci. Tę różnorodność realizowanych przez Polaków modeli życia rodzinnego nazwać można za Hanna Liberską i Iwoną Janicką (2014) poliformizacją form życia rodzinnego.

W badaniach z roku 2013 i 2019 odsetek Polaków, dla których najbardziej pożądanym typem rodziny była mała rodzina składająca się z rodziców i dzieci, był taki sam i wynosił 55% (CBOS, 2019). W 2019 roku wzrósł natomiast o 3 punkty procentowe udział tych, którzy za najlepszy model życia rodzinnego uważają dużą rodzinę wielopokoleniową - wynosił on 32%.  Spadła z kolei popularność nieformalnych związków – w 2013 roku wybierało je 5% Polaków, a w 2019 roku 3%. Dla nikogo z badanych wymarzonym modelem nie było samotne wychowywanie dziecka (CBOS, 2019). Niezależnie jednak od realizowanego modelu życia rodzinnego, 80% badanych wskazało szczęście rodzinne jako najważniejszą dla nich wartość.  Co więcej, aż 87% badanych było stanowiska, że do pełni szczęścia człowiek potrzebuje rodziny. Jedynie co dziewiąty respondent (11%) sądził, że bez rodziny można żyć równie szczęśliwie (CBOS, 2019).

Innymi obecnie obserwowanymi trendami, opisanymi w Raporcie Polskiego Instytutu Ekonomicznego z 2024 roku pod tytułem “Odroczona dorosłość?” są:

·       późniejsze wchodzenie w dorosłość przez młodych Polaków, przy czym przez wchodzenie w dorosłość autorzy raportu rozumieją usamodzielnianie się związane z wyprowadzką z domu rodzinnego i samodzielnym mieszkaniem 

·       wzrost osób w wieku 25-34 lata, mieszkających z rodzicami - w 2022 r. z rodzicami mieszkało 51%, podczas gdy w 2015 r. było to 36,4%

·       wzrost średniego wieku zawarcia pierwszego małżeństwa - od 1993 r. do 2020 r. wiek ten wzrósł o 5 lat, i to zarówno w przypadku kobiet, jak i mężczyzn 

·       wzrost średniego wieku kobiet w Polsce w momencie narodzin pierwszego dziecka - od 1995 r. wiek ten wzrósł o 4,4 lata: z 23 lat w 1995 r. do 28 lat w 2021 r.

Ciekawych danych dostarczył również Narodowy Spis Powszechny z 2021 roku, według którego:

·        liczba rodzin z dziećmi zmniejszyła się nieznacznie w porównaniu do 2011 r. (o 4,1%)

·        liczba rodzin niepełnych w 2021 r. w stosunku do 2011 r. zwiększyła się o prawie 64 tys. (2,6%)

·        w porównaniu z 2011 r. zwiększył się nieznacznie udział rodzin posiadających 2 dzieci (o 1,6 p. proc.) oraz rodzin z 1 dzieckiem, przy jednoczesnym spadku udziału rodzin z 3 i większą liczbą dzieci

Chcąc przyjrzeć się temu, co współcześni Polacy sądzą o rodzinach, a konkretnie - jakie przypisują im funkcje, członkowie Koła Naukowego Psychologii Rodziny przeprowadzili badanie, w ramach którego pytali Polaków „Po co nam rodzina?”. Badanych zapytano także o to, jak ważna jest dla nich rodzina, w skali od “zdecydowanie nieważna” do “zdecydowanie ważna”. W pierwszym pytaniu osobom badanym dano pełną dowolność w odpowiedziach, by mogli podzielić się pierwszą myślą, jaka się u nich pojawiła w związku z tym pytaniem. Do zbierania odpowiedzi wykorzystano metodę wywiadu oraz ankietę online. W ten sposób udało się dotrzeć do 83 osób. Najmłodszy uczestnik badania miał 9 lat, natomiast najstarszy 63 lata, natomiast średnia wieku osób badanych wyniosła 24 lata. Większość próby badawczej, bo aż (86,7%) to osoby do 24 r.ż., przy czym dwie trzecie osób badanych stanowiły kobiety. Niemal połowa osób badanych stanowiły osoby nie będące w związku, jedna trzecia zadeklarowała bycie w związku niezalegalizowanym, a niecałe 16% bycie w związku małżeńskim lub cywilnym. Jedynie 1% stanowiły osoby po rozwodzie.  

Na pytanie “Jak ważna jest dla Ciebie rodzina?” odpowiedziało 80 z 83 uczestników. 94% z nich wskazało, że rodzina jest dla nich w jakimś stopniu ważna, przy czym większość (65,1%) podała, że rodzina jest dla nich “zdecydowanie ważna”. Sprawdzano także czy stan cywilny, wiek lub płeć różnicują to, jak osoby badane oceniają swój stosunek do rodziny. Nie wykazano jednak związków między tymi zmiennymi.

Równie ciekawe wyniki uzyskaliśmy, analizując odpowiedzi na pytanie o funkcje, jakie według badanych pełni rodzina. Na pytanie „Po co nam rodzina?” ponad połowa uczestników (51,8%) wskazała, że rodzina daje wsparcie, przy czym w kilku odpowiedziach badani podkreślali, że nie jest to jednostronne wspieranie, tzn. jedynie przyjmowanie go, ale że ważne jest także, by samemu mieć okazję do udzielania wsparcia innym. Podobnie postrzegana przez badanych była kolejna funkcja, jaką jest  dawanie i otrzymywanie miłość i akceptacji: na funkcję tę wskazała niemal jedna trzecia badanych (30,1%), podkreślając aspekt otrzymywania i dawania. Jedna czwarta badanych (25,3%) wskazała na taką funkcję, jak dawanie poczucia wspólnoty i przynależności. W dalszej kolejności pojawiło się tworzenie środowiska do rozwoju i kształtowania osobowości (22,9%), dawanie bezpieczeństwa (21,7%) i przygotowanie do życia w społeczeństwie (13,3%). Funkcje takie, jak dawanie szczęścia, dawanie miejsca, do którego można wracać i możliwy negatywny obraz rodziny zostały wskazane przez (6%) badanych (przez możliwy negatywny obraz rodziny rozumie się odpowiedzi typu „rodzina jest dla pozorów”, rodzina to „odgórnie narzucona społeczność”). Funkcje: dawanie poczucia sensu życia, pełnienie wielu funkcji, „przedłużenie rodziny” wskazało 4,8% badanych. Najrzadziej przywoływaną funkcją rodziny było dawanie zasobów do dorosłego życia, odpowiedziało tak 3,6% respondentów.

Podczas Forum przedstawiono także przykładowe wypowiedzi osób badanych, dotyczące postrzeganych przez nich funkcji rodziny. Ukazują one to, jak badani z różnych grup wiekowych postrzegają rolę rodziny. Podziału osób badanych na grupy wiekowe dokonano, posługując się periodyzacją rozwoju psychicznego człowieka wg. prof. Brzezińskiej. Należy mieć jednak na uwadze, że przywołane poniżej wypowiedzi nie są reprezentatywne dla poszczególnych grup wiekowych, a ich prezentacja stanowi jedynie egzemplifikację zebranego materiału.

Przykłady wypowiedzi osób w wieku szkolnym:

[Rodzina jest po to] „Żeby sobie pomagać i się przytulać. Bo z rodziną to wszystko można.”

[Rodzina jest po to] „Żeby żyć wspólnie. Bez rodziny jak wrócisz z pracy do domu to nie masz z kim spędzać czasu, to tak smutno by było.”

Przykład wypowiedzi osoby w okresie dorastania:

[Rodzina jest po to] „Żebyśmy mogli lepiej funkcjonować w społeczeństwie.”

Przykłady wypowiedzi osób we wczesnej dorosłości:

[Rodzina jest po to] „Żeby nie być samemu w świecie, choć nie zawsze mamy dobry kontakt z rodziną, jednak jest to ktoś z kim łączą nas więzy krwi, mamy poczucie, że nawet jak chwilowo nie mamy wielu znajomych, to mamy kogoś w życiu.”; „Bo życie z innymi ułatwia życie.”; „Rodzina dla mnie powinna być czymś, co dostarcza nam bezwarunkowej miłości i akceptacji takimi, jakimi jesteśmy, powinna nas wspierać w trudnych momentach + jednocześnie być z nami szczera i mówić nam o tym, co robimy źle i jakie błędy popełniamy.”

Przykład wypowiedzi osoby w środkowej dorosłości:

[Rodzina jest po to] “Aby móc dzielić się radościami, troskami. Rodzina to miłość, siła, to radość życia.”

Przykład wypowiedzi osoby w późnej dorosłości:

[Rodzina jest po to] „Aby przedłużyć pokolenie; żeby mieć kogoś rodziny bez względu na wszystko (np. mieć wsparcie).”

            Jak można zauważyć, tematyka rodziny i pełnionych przez nią funkcji jest niezwykle obszerna. Dodatkowo, pojawienie się nowych trendów w zakresie realizowanych oraz preferowanych modeli życia rodzinnego sprawia, iż nie sposób przyjąć jedną definicję pozwalającą zdecydować o tym, kogo można uznać za członka rodziny. Na przestrzeni ostatnich lat zauważyć można, że Polacy później aniżeli trzydzieści lat temu zawierają związki małżeńskie oraz decydują się na posiadanie dzieci. Rośnie także popularność związków nieformalnych. Coraz częściej słyszy się także o zjawisku polegającym na traktowaniu swoich pupili jako najbliższych członków rodziny. Mimo tej różnorodności doświadczeń rodzinnych i poglądów na to, jakie funkcje oraz modele życia rodzinnego są najbardziej pożądane, wśród współczesnych Polaków występuje pewna powszechna zgodność co do tego, że rodzina jest jedną z ważniejszych wartości w ich życiu. Być może to właśnie potrzeba otrzymywania od innych wsparcia, miłości oraz bliskości, a także dzielenia się z innymi własnymi zasobami i potencjałem do czynienia dobra sprawiają, że ta trudna do uchwycenia specyfika wspólnoty zwanej rodziną zajmuje tak ważne miejsce w życiu jednostek. Chcemy tworzyć rodziny, każdy według swojej własnej wyjątkowej definicji i na własny sposób, bowiem z rodziną nie wychodzi się najlepiej jedynie na zdjęciu, ale w realnych sytuacjach, autentycznych relacjach i gotowości do „bycia dla” siebie nawzajem. 

Bibliografia

Bakiera, L. (2014). Zaangażowanie w rodzicielstwo na tle współczesnej rodziny. Kultura i Edukacja, 2(102).

CBOS. (2019). Rodzina - jej znaczenie i rozumienie.

CBOS. (2019). Preferowane i realizowane modele życia rodzinnego.

GUS. (2023). Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021 - Rodziny w Polsce w świetle wyników NSP 2021.

Harwas-Napierała, B., Bakiera, L. (red.). (2018). Oblicza współczesnej rodziny. Wybrane aspekty. Wydawnictwo Naukowe UAM.

Kawula, S. (2006). Kształty rodziny współczesnej: Szkice familiologiczne. Wydawnictwo Adam Marszałek.

Kocik, L. (2006). Rodzina w obliczu wartości i wzorów życia ponowoczesnego świata. OW Szkoły Wyższej im. A. F. Modrzewskiego.

Liberska, H. i Janicka. I. (2014). Psychologia rodziny. PWN.

Plopa, M. (2005). Więzi w małżeństwie i rodzinie: metody badań. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Polski Instytut Ekonomiczny. (2024). Raport “Odroczona dorosłość?”.

Tyszka, Z. (2003). Rodzina we współczesnym świecie. Wydawnictwo Naukowe UAM.

Opracowanie: Małgorzata Kłak
Koło Naukowe Psychologii Rodziny Wydziału Psychologii i Kognitywistyki UAM w Poznaniu

vidi

prof. UAM dr hab. Lucyna Bakiera

WPiK UAM