Depresja poporodowa

Julia Apolinarska,

4. rok psychologii, 

Wydział Psychologii i Kognitywistyki,

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

 

 Depresja poporodowa

Nie można zaprzeczyć, że moment narodzin dziecka jest znaczącym wydarzeniem w życiu każdej matki. Nie należy jednak pomijać faktu, że każda matka przeżywa czas narodzin oraz połogu inaczej. Często spotykamy się wśród bliskich z obrazem szczęścia i wyjątkowości chwil, jakie niesie ze sobą macierzyństwo. Istnieje jednak inna, druga strona, pełna obaw i trudności w adaptacji do macierzyństwa w związku z nową sytuacją, w której matki narodzonych dzieci zmagają się z depresją poporodową. Obecnie w wielu obszarach funkcjonowania człowieka i pełnienia przez niego określonych ról, panują określone przekonania i oczekiwania odnośnie tego, jaka powinna być “idealna” matka, z czym musi wiązać się dobre macierzyństwo i jak należy wychowywać dzieci. Oczekiwania te często wzrastają w związku z rozpowszechnionym, wyidealizowanym obrazem cudownego macierzyństwa, zwłaszcza w środkach masowego przekazu, gdzie wizerunek kobiety jako matki kreuje się jako osoby pokrytej mocnym pancerzem ochronnym, której trudy życia codziennego w połączeniu z wychowaniem malutkiego dziecka nie są w stanie pokonać. Kobiety z reguły radzą sobie z nowymi zadaniami. Nie jest jednak powszechne przyzwolenie na słabość i chwilową bezsilność, jaka zdarza się przecież zarówno młodszym, jak i starszym ludziom, w tym także mężczyznom. Wraz z pojawieniem się na świecie dziecka, kobieta może odczuwać utratę autonomii i wolności, a także stres związany z trudnością odnalezienia się w nowej roli czy koniecznością adaptacji do nowych warunków życia. 

 Czym jest depresja poporodowa?

             Należy uwzględnić, że depresja poporodowa nie jest jedynie zmęczeniem po kilku nieprzespanych nocach. Jest to zaburzenie psychiczne, na które jak wskazują najnowsze dane pochodzące z 2020 roku*, cierpi około 10-22% kobiet, które zostały matkami. Objawia się poprzez brak zainteresowania dzieckiem i zadaniami wynikającymi z okresu połogu, jednak ściśle powiązanymi z macierzyństwem. Kobiety cierpiące na depresję poporodową często obwiniają się za niemożliwość wypełnienia obowiązków związanych z opieką nad dzieckiem. Może także towarzyszyć im negatywne postrzeganie siebie w odniesieniu do roli matki. Co więcej, objawy depresji poporodowej mogą przejawiać się poprzez skrajności, a mianowicie poprzez nadmierną i przesadną troskę o dziecko, a także poprzez całkowity brak zainteresowania dzieckiem. Dodatkowo trudności ze snem, brak lub nadmierny apetyt, brak koncentracji czy myśli samobójcze lub myśli natrętne związane z rozwojem i opieką nad dzieckiem to objawy alarmujące o możliwym, pogorszonym stanie psychicznym kobiety. Za czynniki ryzyka, zwiększające prawdopodobieństwo wystąpienia depresji poporodowej uznaje się trudny przebieg ciąży i samego porodu, chorobę dziecka lub zły stan zdrowia dziecka zaraz po porodzie, wcześniejsze występowanie epizodów depresyjnych, stresujące wydarzenia podczas przebiegu ciąży oraz konflikty i zakłócenia w relacjach małżeńskich, a także brak lub zbyt mały poziom wsparcia społecznego, w tym wsparcia ze strony bliskich w środowisku rodzinnym (Beck, 2001; Gelaye i in., 2016; Ghaedrahmatii in., 2017).

            Istotnym wydaje się przybliżenie czytelnikowi, jak depresja poporodowa wpływa na stan emocjonalny kobiety, ponieważ wyjaśnienie tego stanu z perspektywy samopoczucia kobiety, a także przyczyn występowania takiego stanu, może stać się pomocne w zrozumieniu uczuć matek zmagających się z depresją poporodową. Karolina Kossakowska (2019) uwzględnia w swoim artykule wyodrębnione w badaniu Cheryl T. Beck, motywy charakterystyczne dla opieki nad dzieckiem i nawiązywania z nim interakcji przez matki dotknięte depresją poporodową: 

1. Depresja poporodowa oddziałuje zarówno na umysł, jak i ciało kobiety, utrudniając lub uniemożliwiając jej troszczenie się o dziecko lub czyniąc tę troskę „mechaniczną”,tzn. pozbawioną emocjonalności, a także odbiera matce jakąkolwiek radość towarzyszącą zdrowym kobietom w opiece nad nowonarodzonym dzieckiem.
2. Przytłoczenie obowiązkami wynikającymi z opieki nad dzieckiem powoduje przerażenie i czyni kobietę niezdolną do radzenia sobie z tą sytuacją.
3. Aby przetrwać tę sytuację i emocje jakich doświadczają, matki depresyjne separują się emocjonalnie i fizycznie od swoich dzieci, co jest też spowodowane brakiem poczucia sprawczości wobec występowania w roli matki.
4. Kobiety pozbawione pragnienia, by nawiązać interakcję ze swoim dzieckiem, tracą zdolność rozpoznawania i właściwego reagowania na zachowania dziecka sygnalizujące jego potrzeby (np. płacz), przy jednoczesnej nadwrażliwości na bodźce (np. krzyk dziecka jest percypowany jako dużo głośniejszy niż w rzeczywistości, co potęguje poczucie przeładowania problemami wynikającymi z opieki nad dzieckiem, a także poczucie przytłoczenia oraz chęć bezwzględnej izolacji).
5. W związku z trudnościami towarzyszącymi nawiązywaniu interakcji z dzieckiem umysł kobiety staje się owładnięty przez poczucie winy i irracjonalny sposób myślenia charakterystyczne dla depresji („jestem najgorszą matką na świecie”).
6. Zdarza się, że kobieta nie radząc sobie z trudnościami i swoimi emocjami, jakie jej wówczas towarzyszą, przejawia wobec dziecka agresywne zachowania, co wywołuje lęk, iż mogłaby zrobić dziecku krzywdę. 
7. Matki cierpiące na depresję po porodzie wycofują się również z opieki i dbania o swoje starsze dzieci, tak jakby „przestały zauważać ich obecność”.
8. Kobiety z depresją poporodową czynią ją odpowiedzialną za utratę bliskości i intymności towarzyszące zdrowym matkom w relacjach z dzieckiem.
9. Mimo iż doświadczają negatywnych emocji, aby zminimalizować negatywne skutki depresji poporodowej, matki przedkładają potrzeby dziecka nad swoje własne, w konsekwencji zmuszając się do interakcji z dzieckiem (co może nasilać objawy choroby).

Wszystkie te doświadczenia tworzą spektrum trudności, jakie osoba bliska może zaobserwować, a przede wszystkim uwzględnić w postrzeganiu kobiety, u której się one przejawiają, w roli matki. Wiązać może się to ze zmianą nastawienia i chęcią udzielenia pomocy ze strony bliskich, okazaniem większego zrozumienia i zniesieniem winy za wszelkie dezaprobujące zachowania matki względem dziecka.

Wsparcie rodziny dla matek cierpiących na depresję

            Kossakowska (2012) podkreśla, że niższa satysfakcja ze wsparcia rodziny może jednocześnie stanowić czynnik ryzyka dla depresji poporodowej, a więc przyczynę występowania i utrzymywania się niektórych objawów u kobiet w tej grupie. Otoczenie, a szczególnie środowisko rodzinne kobiety dotkniętej depresją poporodową bierze ogromny udział w procesie adaptacyjnym związanym z pełnieniem roli matki. Pojawienie się nowego członka w rodzinie dla osób ją współtworzących jest także znaczące, co za tym idzie, często pojawia się chęć wsparcia i dzielenia się swoim doświadczeniem z ich strony. Uwrażliwienie członków rodziny na potrzeby matki, a także dostrzeganie pewnych sygnałów alarmujących o zmianie zachowania wobec dziecka lub w stosunku do samej siebie, wydaje mi się z perspektywy niesienia pomocy ze strony bliskich bardzo istotne. Warto w sytuacji zaobserwowania zmian lub dostrzeżenia niepokojących znaków ze strony matki w okresie poporodowym i połogu, a nawet w okresie niemowlęcym dziecka wiedzieć, jak można zareagować i wspomóc matkę w cierpieniu. Depresja poporodowa może przysporzyć go wiele i tak naprawdę każdemu z nas trudno jest wyobrazić sobie z czym kobiety dotknięte tą chorobą muszą się mierzyć na co dzień, a czego od nich wymaga otoczenie oraz narzucony odgórny schemat wypełniania roli rodzicielskiej.  

              Ważne, aby uwzględniać swą rolę w niesieniu pomocy, a także by pomoc ta wiązała się ze znajomością i specyfiką problemu, pochodziła również z odpowiednich, sprawdzonych źródeł. Sam powrót do równowagi i proces leczenia wymaga czasu, wsparcia psychologicznego lub psychoterapii, niekiedy wspomaganych także leczeniem farmakologicznym. Nie ma nic złego w otwartym poszukiwaniu pomocy. Warto wiedzieć do jakich placówek lub osób można się udać, by uzyskać profesjonalną pomoc. Bez niej proces zdrowienia może być znacznie utrudniony, a nawet niemożliwy, ponieważ nieleczona depresja może prowadzić do skrajnych sytuacji, w tym chęci zrobienia krzywdy dziecku. Co więcej, uważam, że wobec trudności warto powstrzymać się od osądów i krytyki wobec zachowań i działań podejmowanych przez matkę, uwzględniając przy tym jej stan emocjonalny i gotowość do przyjęcia pomocy i wsparcia ze strony rodziny. Chęć podania gotowych rozwiązań związanych z odskocznią, podejmowaniem dodatkowych aktywności przez matkę, umileniem czasu poprzez rozrywkę powiązaną z alkoholem lub używkami,także powinna zostać zmodyfikowana, ponieważ wszystkie te rozwiązania mogą jedynie pogłębić trudny stan matki oraz jej cierpienie, a także potęgować coraz większą chęć izolacji od dziecka, poczucie winy i niespełnienia. Warto zapytać, czy istnieje dla kobiety sposób, w jaki można pomóc, czy istnieje coś, co możemy dla kobiety dotkniętej depresją poporodową zrobić. Warto również porozmawiać na temat profesjonalnych źródeł wsparcia, które na celu mają przede wszystkim dobro matki oraz dziecka. Warto także zapewnić matkę o swojej obecności zarówno dla niej, kiedy tego potrzebuję, jak i dla dziecka, a także nie omijać tak istotnego tematu jakim jest choroba, w celu uniknięcia konfrontacji. Ważne jest też, aby osoba wspierająca uwzględniała swój dobrostan i gotowość do niesienia pomocy, ponieważ wszelkie trudy związane z chorobą wpływać mogą także na samopoczucie osób bliskich kobiet dotkniętych depresją poporodową. 

        Istnieją specjalne programy wspierające kobiety w depresji, a także grupy terapeutyczne, takie jak na przykład Grupa terapeutyczna dla kobiet z depresją poporodową w Wielkopolskim Centrum Terapii. Warto także zapoznać się z ulotką kampanii pt. "Wylecz depresję", która zawiera informacje na temat źródeł profesjonalnej pomocy i instytucji wspierających, jak i wskazuje, w jaki sposób poszukiwać placówek dostosowanych do potrzeb indywidualnych osób dotkniętych problemem. Mając na uwadze zarówno dobro matki, jak i jej dziecka, nie należy bagatelizować objawów, które mogą sygnalizować, że kobieta potrzebuje wsparcia oraz pomocy.

 

Linki zawierające rzetelne informacje związane ze specyfiką choroby, możliwymi rodzajami wsparcia, zalecaną literaturą oraz formami profesjonalnej pomocy w depresji poporodowej:

 

- https://twarzedepresji.pl/o-depresji-poporodowej/ 

- https://wct-pir.pl/posts/grupa-terapeutyczna-dla-mam-z-depresja-poporodowa/

- https://wyleczdepresje.pl/wp-content/uploads/2019/02/ULOTKA-poporodowa-NET.pdf

- https://pacjent.gov.pl/jak-zyc-z-choroba/mloda-matka-w-depresji 

*dane pochodzące ze strony https://pacjent.gov.pl/jak-zyc-z-choroba/mloda-matka-w-depresji

Bibliografia

Banasiak-Parzych, B. (2007). Depresja poporodowa. Przyczyny, skutki, zapobieganie. Warszawa: wydawnictwo Koldruk. 

Beck,  C.T.  (1996a).  Postpartum  depressed  mothers'  experiences  interacting  with  their children. Nursing Research, 45, 98-104. 

Beck, Ch.T. (1996b). A meta-analysis of predictors of postpartum depression. Nursing Research, 45 (5), 297-303.

Budrowska,   B.   (2000). Macierzyństwo  jako  punkt  zwrotny  w  życiu  kobiety. Warszawa: Wydawnictwo Funna. Jaeschke, R., Siwek, M., Dudek, D. (2012). Poporodowe zaburzenia nastroju.Neuropsychiatria i Neuropsychologia, 7(3),113-121. 

Kaźmierczak, M., Michałek-Kwiecień, J., Kiełbratowska, B., Karasiewicz, K. (2020). Osobowość rodziców  i  doświadczenia  matek  w  opiece  nad  dzieckiem  jako predyktory  depresji poporodowej u par w okresie przejścia do rodzicielstwa. Psychiatia Polska 54(5), 991-1005.

Kossakowska,K. (2012). Źródła wsparcia społecznego i wybrane sposoby radzenia sobie u kobiet z objawami depresji poporodowej. Problemy Pielęgniarstwa, 20 (3), 310-316.

Kossakowska,K.  (2019).  Depresja  poporodowa  matki  i  jej  konsekwencje  dla  dziecka  i  rodziny. Kwartalnik Naukowy, 3 (39), 135-151. 

Sokal,U.(1999). Wsparcie psychiczne człowieka w rodzinie. Roczniki  Socjologii  Rodziny,  11,  145-154. 

Winiarski  M.,  (2015).  Dylemat  relacji  pojęć  “wsparcie”  i  “pomoc”  w  przestrzeni  działań  prorodzinnych -wewnętrznych i zewnętrznych. Pedagogika Rodziny, 5 (3), 7-22.

vidi

 prof. UAM dr hab. Lucyna Bakiera 

WPiK UAM